Quantum of Science

Kada NASA kaže da su (ponovo) našli planetu nalik na našu Zemlju, to ne treba shvatiti bukvalno - da su našli novu  „ blue marble" planetu.  Šta je to egzoplaneta? To je zapravo naziv za bilo koju planetu koja se nalazi van našeg, Sunčevog (Solarnog) sistema. Prefiks "egzo" znači "izvan". Naime, bar nekoliko puta godišnje jave da su našli Zemlju 2.0. računajući na činjenicu da se vijesti iz nauke brzo zaboravljaju. Jednom su otkrili planetu veličine Neptuna za koju astronomi smatraju da na njoj ima vode. To bi mogao biti znak da tamo negdje postoje i planete veličine Zemlje na kojima postoji vode. U januaru ove godine potvrđeno je postojanje još osam egzoplaneta - Kepler 438b, Kepler 442  i još nekoliko Keplera. I svaki put kažu da su to planete ,,the most Earth-like".  Egzoplanete su zapravo sve one planete koje naučnici otkrivaju van Sunčevog sistema. Otkrivaju ih ponajviše Kepler svemirskim teleskopom te mnoge od ovih planeta i imaju designacij...

I straživanje južnog neba rekonstruiralo je kako se masa širi prostorom i vremenom u najvećoj studiji te vrste. Kozmolozi iz Dark Energy Survey (DES) su promatrali nebo između 2013. i 2019. godine pomoću kamere od 570 megapiksela na teleskopu Víctor M. Blanco na Međuameričkoj opservatoriji Cerro Tololo u Čileu.  Istaživanje je uključlo oko 1/4 neba južne hemisfere i uključio oko 300 miliona galaksija. Rezultirajuća 3D kozmička karta pruža zapis istorije Svemira. Prateći kako se galaksije šire s vremenom, naučnici mogu izmjeriti sile u toj igri. To uključuje gravitacijsko privlačenje tamne materije - nevidljive stvari koja čini nekih 80% mase Svemira - i tamnu energiju, misterioznu silu koja, čini se, tjera Svemir da ubrza njegovo širenje. Ova mapa  3D je istovremeno i svjedočenje istorije Svemira. Prateći kako se galaksije šire s vremenom, kozmolozi mogu neizravno izmjeriti sile koje djeluju. To uključuje i gravitacijsko privlačenje tamne matterije, nevidljive materije koja či...

Mapa Mliječnog puta Gaia satelita Znamo za "Baby boom" generaciju ljudi, ali otkrili smo da postoji da i među zvijezdama postoje "baby boomeri"...naime, izgleda da je jedna kosmička drama od prije 5 milijardi godini bila okidač sa rađanje velikog broja zvijezda u tom periodu. Naučnici sa Univerziteta u Barceloni, predvođeni Rogerom Morom, proučavali su podatke sa Gaia satelita, koji precizno mjeri udaljenost od Zemlje do miliona zvijezda. Gaia je svemirska opservatorija Evropske svemirske agencije (ESA), lansirana 2013. godine namijenjena za astrometriju.Glavni cilj ove misije je stvoriti 3D mapu - katalog svemirskih objekata Mliječnog puta, koji za sada ima oko 1.7 milijardi zvijezda, a procjenjuje se da će ovaj katalog predstavljati oko 1% populacije naše galaksije - čisto da imate sliku koliko je to jedan ogroman prostor, nama teško dokučiv. Ova mjerenja omogućuju naučnicima da izračunaju pravu svjetlinu i veličinu zvijezde, a ti podaci se mogu ...

Kao što to biva i među ljudima i svim živim bićima, tako je i među zvijezdama: jedne umiru u fantastičnim eksplozijama, a druge se rađaju. Pisala sam o zvijezdi iPTF14hsl koja nije htjela umrijeti, sa sada pišem o novootkrivenom zvijezdi-bebi koja se tek rodila. Naime, naučnici su uočili neobičnu mladu zvijezdu, nazvanu Orion Srcl, koja je okružena diskom plina i prašine - i kuhinjske soli.  Spojevi kao što su natrijum hlorid (NaCl) i kalijum hlorid (KCl) nisu baš često detektovani u svemiru i među zvijezdama. Astronomi su samo nekoliko puta naletili na prisustvo ovih tvari i to oko umirućih zvijezda, koje su već odbacile svoje vanjske slojeve.  Natrijum, kalijum i hlor su nešto teži elementi od helijuma, a prilično teži od vodika - tog primarnog goriva zvijezda. Hidrogen i helijum su nastali u Velikom prasku - prema teoriji zvjezdane nukleosinteze, dok natrijum i kalijum, kao i hlor nastaju u eksploziji masivnih zvijezda. Stoga je nalaz ovih soli prilično neo...

Tamo negdje gore, postojala je zvijezda koja je odbijala umrijeti. Bila je tako tvrdoglava da je sama njena eksplozija - naučnicima poznata kao supernova - trajala mnogo duže nego kod zvijezde koje su "ćutke" prihvatale svoju smrt.  Produžena eksplozija ove zvijezde trajala je više od tri godine, što je oko deset puta više od tipičnog trajanja eksplozije supernove. Naravno, kada pričamo o ovoj zvijezdi i supernovi, jasno da uvijek mislimo na prošlo vrijeme jer je ova zvijezda tj. supernova udaljena od nas oko 509 miliona svjetlosnih godina. Nazvana je iPTF14hls i njena eksplozija je trajala oko 100 dana prije nego se pretvorila u nebulu. Sada je naučnici zovu "zombi-zvijezda" jer je živjela tako dugo nakon "smrti". Supernove su brutalne, jake eksplozije zvijezda koje umiru i pri kojima se oslobađa mnogo energije. Većina zvijezda koje postanu supernove eksplodiraju u jednom naletu koji traje oko 100 dana. No, 2017. astronomi su najavili o...

Jupiter, izvor: NASA/JPL/University of Arizona Jupiter je zvanično rekorder Solarnog sistema po broju prirodnih satelita - nedavno su astronomi otkrili 10 novih, manjih mjeseca oko ove planete te danas broj Jupiterovih satelita iznosi 79. Od ovih 79, 63 imaju dijametar manji od 10 km i otkrivani su u periodu od 1975. do danas. Inače, napoznatiji Jupiterovi mjeseci su oni koje je otkrio Galileo Galilej: Io, Europa/Evropa, Ganimed i Kalisto . No, ovi novootkriveni mjeseci, premda su malog prečnika, itekako su značajni za naučnike - oni, naime, pričaju priču o istoriji Solarnog sistema. Primjerice, jedan dio ove priče je i da su ovi mjeseci nastali u kolizijama nakon formiranja Jupitera, prije nekih 4 milijarde godina. Dakle, ovi mjeseci nisu fromirani zajedno sa Jupiterom, nego su ostaci sudari, a gravitacija ove džinovske planete ih je "zarobila". Svi novootkriveni mjeseci su veoma mali, prečnika od 1 do 3 km. Gotovo da možemo zamisliti Malog princa na neko...

Svijetla tačka desno od PDS 70  je novorođena planeta PSO 70b, izvor:  ESO/A. MÜLLER  ET AL Astronomi su po prvi put vidjeli rađanje planete.  Tim sa Max Planck instituta za astronomiju u Heidelbergu je uspio opservirati ono o čemu se dugo spekuliralo - formiranje planete iz oblaka prašine uz jednu zvijezdu. Radi se o zvijezdi PDS 70, patuljku starom oko 10 miliona godina koji se nalazi oko 370 svjetlosnih godina daleko od Zemlje i protoplaneti imenovanoj "PDS 70b". Ova protoegzoplaneta se nalazi na otprilike istoj udaljenosti od svoje zvijezde kao Uran od Sunca. Tim sa Heidelberga je od 2015. proučavao ovu zvijezdu, a 2016. su uočili postojanje svijetle tačke u blizini zvijezde.  Pomoću instrumenta SPHERE koji se nalazi na  European Southern Observatory Very Large Telescope (VLT) u Čileu, uspjeli su detektovati ovu pojavu. Tek su nedavno u časopisu Astronomy&Astrophysics objavili podatke iz ove opservacije u radu pod naslov...

TESS, izvor NASA Astronomi (i mi svi zajedno sa njima) imaju novog prijatelja u potrazi za egzoplanetama: TESS. U pitanju je Transiting Exoplanet Survey Satellite, i zapravo se radi o svemirskom teleskopu iz NASA-inog Explorer programa. Lansiranje je planirano za 18. april 2018. u saradnji sa SpaceX. TESS će biti lansiran sa SpaceX- ove Falcon 9 rakete.  Smatra se da će ovaj satelit pronaći još 20 000 novih egzoplaneta, naspram oko 3800 za koliko danas znamo. Naučnici smatraju da bi 2000-3000 takvih novotokrivenih egzolaneta bilo manje od Jupitera i da bi bile stjenovite. TESS je koštao oko 200 miliona dolara a nasljednik je Kepler satelita, koji je otkrio oko 2300 egzoplaneta, a lansiran je 2009. Prethodne potrage za egzoplanetama su uglavnom otkrivale divovske planete, dok će TESS biti usmjeren na traženje manjih planeta.  Orbitiraće na visoko-eliptičnoj orbiti sa apogejom vrlo blizu Mjeseca i ta orbita bi trebala biti stabilna bar 10 godina,...

TRAPPIST-1 sistem, izvor: NASA NASA je prije nekoliko dana izjavila da za 22. februar ima objavu nečega velikog. Kada to jave, obično se radi ili o otkriću vode na nekoj planeti ili mjesecu ili o otkriću neke zgodne egzoplanete. Ovaj put, otkriven je solarni sistem na 39 svjetlosnih godina od Zemlje, koji se sastoji od 7 planeta približno veličine Zemlje, od kojih 6 unutrašnjih planeta ima temperaturu na površini koja varira od 0 do 100 stepeni Celzijusa. Od njih, na tri bi se mogli nalaziti oceani. Rad na ovu temu je objavljen u časopisu Nature pod nazivom " Seven temperate terrestrial planets around the nearby ultracool dwarf star TRAPPIST-1" Sistem je poznat pod imenom TRAPPIST-1. Većina projekata "lova" na egzoplanete se skoncentirala na traženje zvijezda sličnih našem Suncu, međutim, belgijski tim koji je radio projektu TRAPPIST ( Transiting Planets and Planetesimals Small Telescope) , odabrao je drugačiji put: tražili su patuljaste zvijezde...