Novi dokazi starog poznanstva - čovjek i pčele

Photo credit: Gilles San Martin

Uzgoj pčela u našem društvu ima posebno mjesto i značajna je grana poljoprivrede. Od pčela koristimo gotovo sve što naprave - med, vosak, propolis, matičnu mliječ i polen koji skupe. Ljudi i pčele se "druže" dugo vremena.

Kada su ljudi počeli uzgajati pčele? 

Postoje hijeroglifi iz perioda egipatskog Starog kraljevstva (3. milenijum p.n.e.) koji pokazuju pčele:

Postoje arheološki dokazi da su Stari Egipćani savladali umijeće uzgajanja pčela još sredinom 4. milenijuma p.n.e., ali prvi tragovi domestifikacije ove vrste - naučnog naziva Apis mellifera - potječu sa keramičkih posuda nađenih na Bliskom istoku, a koje su stare oko 9000 godina. 

Upravo tako je pokazala studija objavljena u Nature, u novembru ove godine. Grupa od oko 50 naučnika na čelu sa Melanie Roffet-Salque, sa odjela sa organsku geohemiju na University of Bristol, identifikovala je pčelinji vosak na ostacima keramičkih posuda iz ranog neolita, nađenih na području današnje Turske. Čovjek je počeo praviti keramiku upravo u ovom periodu te ova studija nije mogla naći uzorke voska na keramici koji bi bili  stariji od 8000 godina. Međutim, postoje neki uzorci iz Južne Afrike koji su stari čak oko 38 000, iz paleolita, ali to je vosak divljih, nepripitomljenih pčela.

Photo Credit: Eric Tourneret

Naravno, čovjek je pokazao interesovanje za pčele prije svega zbog meda, ali je potom uvidio korisnost pčelinjeg voska - recimo, za impregnaciju keramičkih posuda. 

Pčelinji vosak je jako zanimljiva supstanca - spada u lipide i predstavlja mješavinu estera nekoliko masnih kiselina (pretežno palmitinske) i alkohola dužih lanaca, te ga to stavlja u alifatske estere. U vosku domaće pčele dominiraju lanci sa 27 atoma ugljika. Svjež vosak je bezbojan i providan, a onda tamni, poprimajući žutu i smeđkastu boju, jer se na njega lijepe čestice polena i propolisa. Jestiv je i u EU je označen kao dodatak hrani E901.

Naučnici su kosristili metodu gasne hromatografije kako bi identifikovali molekule pčelinjeg voska. Za razliku od molekula šećera od kojih je sačinjen med, molekule voska nisu volatilne i sporije degradiraju. Zato je vrlo teško direktno dokazati med u starim uzorcima, dok se vosak može pronaaći. A ako je čovjek koristio vosak za impregnaciju keramike, vrlo je vjerovatno da je jeo med. Pošto je vosak pronađen na velikom broju uzoraka keramike sa područja Bliskog istoka, Balkana i Centralne Evrope, naučnici su sigurni da se radi o vosku domestificiranih pčela.

Ne zaboravimo još jednu stvar - iako odnos pčela i čovjeka datira iz prahistroije, praktično je počeo sa pojavom ratarstva, pčele su sve ugroženije zbog prekomjerne upotrebe pesticida.