Nauka u 2017: juli, avgust i septembar

Ljeto nije vrijeme kada nauka spava, a pogotovo ne kada CERN spava: početkom jula je objavljeno kako je otkriven Xi barion, jedna vrlo neobična čestica. Ovaj hadron se sastoji od težih kvarkova - od 2 čarobna i 1 gornjeg kvarka. S obzirom da su kompozitne čestice sastavljene od težih kvarkova vrlo nestabilne, tako ih je teže pronaći, jer se raspadnu. To je razlog zašto su nama najpoznatiji hadroni - neutron i proton - sačinjeni isključivo od lakših kvarkova. Proton ima 2 gornja i 1 donji kvark, dok je kod neutrona suprotno: on ima 2 donja i 1 gornji kvark. 

Queensland University of Technology objavljuje da su razvili prvu genetički modificiranu bananu, sa povećanim sadržajem vitamina A. 

NASA-ina letjelica Juno pravi snike iz blizine Jupiterove velike mrlje. 

I onda - paf! - naučnici nas upozoravaju kako je započela šesta masovna ekstinkcija živog svijeta na Zemlji, kojoj smo mi doprinijeli te da se Ledeni greben Larsen C odvaja od Antarktika, što je posljedica povećanja prosječne godišnje temperature. Kataklizmu koja slijedi možda će jedino preživjeti tardigrade, za koje je ove godine degfinitivno potvrđeno kako mogu predurati i udar asteroida, radijaciju i biti u kosmosu. 

Tim američkih naučnika je, predvođen Shoukhratom Mitalipovim, izvršio promjenu jedne mutacije na ljudskim embrijima. Naučnici su, pomoću tehnike zvane CRISPR, uspjeli izrezati gen sa „ greškom“, mutirani gen MYBPC3. Mutacije na ovom genu uzrokuju debljanje srčanog mišića, poznato kao hipertrofična kardiomiopatija. Ova vijest je izazvala skepsu u naučnoj zajednici i velike polemike da li se možda radi o manipulaciji podataka, međutim, iako je rad još uvijek pod upitnikom, nisu se pojavili dokazi da je manipulirano podacima i rad nije povučen. Inače, CRISPR tehnologija manipulacije genima dozvoljava vrlo precizno izrezivanje mutiranih sekvenci. Zasniva se na sistemu kratkih sekvenci RNK i enzimu koji može rezati DNK na tačno određenim mjestima, a koji postoji kod nekih bakterija i služi bakterijama da izbace virusnu DNK. Međutim taj sistem može djelovati i na DNK složenijih organizama te se smatra da će jedna od budućih Nobelovih nagrada sigurno ići upravo za otkriće CRISPR tehnike editovanja DNK.  

Ovo nije prvi put da je CRiSPR korišten na ljudski embrijima, ali je prvi put da su naučnici to uradili u SAD- prethodni eksperimenti su vršeni u Kini. 

Ovo je još jedan znak da, ako već niste, termin CRISPR-Cas 9 dobro zapamtite jer te ovaj genetički alat bio zvijezda 2017. godina, a to će biti i u 2018. Ja se mogu pohvaliti da sam prva u BiH, a možda i u našem regionu pisala o CRISPR, onda kada ni naši genetičari nisu čuli za tu stvar. 

14 jula preminula je iranska matematičarka Maryam Mirzakhani, dobitnica Filedsove nagrade, u 40. godini života. 

Maryam Mirzakhani 

1. avgusta se evropski detektor VIRGO pridružuje sada već veteranu Ligo. Iz te kolaboracije proistećiće jedno fenomenalno otkriće - četvrta detekcija gravitacionih talasa, koja je po nečemu bila specifična. 

Naime, sredinom avgusta ove godine gravitacioni talasi su detektovani po četvrti put, a ovaj put je bilo iznimno bitno za svjetsku nauku. U ovoj detekciji je, pored američkog LIGO detektora, učestvovao i evropski – italijanski detektor VIRGO, koji je ime dobio prema konstelaciji Djevica (Virgo). To znači da se u lov na gravitacione talase praktično, a ne samo teoretski, uključuje i Europa. To je i potvrda je mišljenja kako u nauci 21. stoljeća teško da ima mjesta za „usamljene genije“ i individualce. Naime, ovakva istraživanja trebaju veliku financijsku potporu i velike timove ljudi te je nemoguće raditi bez ujedinjenja resursa.

Druga stvar koja je značajna za LIGO-VIRGO detekciju gravitacionih talasa u 2017. jeste i to da su ovi talasi bili malo drugačiji od onih detektovanih prije. U septembru je potvrđeno ono o čemu se u naučnoj zajednici šuškalo: ovaj put gravitacioni talasi su bili rezultat kolizije binarnog sistema dvije neutronske zvijezde. U sudarima poput ovog nastaju teži elementi Periodnog sistema, u koje spadaju i plemeniti metali te uranij. Naučnici su nas izvijestili kako je u ovom sudaru nastalo zlata u količini od 10 do čak 100 masa Zemlje!

Kolizija neutronskih zvijezda, izvor: Robin Dienel/Carnegie Institution for Science

Početkom avgusta detektovan je i objekt koji bi mogao biti egzomjesec – prirodni satelit koji kruži oko jedne egzoplanete.

13. septembar je značajan po tome što je pređen jo jedan miljokaz na putu razvoja kvantnih kompjutera: IBM je uspio simulirati molekulu berilijum-hidrida, prilično jednostavne molekule. Međutim, ovakva simulacija podrazumijeva hiljade proračuna kvantnih stanja i osobina elektrona i veza, te je sve to prilično zahtijevno. 

15. septembra 2017. hrabri mali Cassini-Huygens završava svoju 20-godišnju misiju ispitivanja Saturna. 

Krajem septembra kineski tim naučnika objavljuje rad o tome kako su ispravili mutaciju koja izaziva beta-talasemiju, jedan poremećaj stanica krvi. Radilo se o istinskom ispravljanu tzv. "point mutations" ili, kako mi to kažemo, tačkastih mutacija gdje je ispravljano samo po jedno jedino slovo genetičkog koda. 

Sutra nam ostaje još da vidimo šta se događalo u periodu oktobar-decembar.