Čudovišnih 500 milijardi sunaca

Umjetnikov prikaz eksplozije supernove i radijacije gama-zraka pod dejstvom magnetara. Image via Wikimedia commons  by ESO

U Čileu, usred ničega, postoji jedna opservatorija, Cerro Tololo, koja lovi supernove. "Supernova" je fensi naziv za zvijezde koje umiru. A kada zvijezde umiru, one to čine sa stilom - u zastrašujućoj eksploziji koja ima sjaj jači od sjaja okoline. 

Prije nekih 6.3 milijarde godina, jedna monstruozno velika zvijezda, daleko od Zemlje, eksplodirala u zastrašujućem kreščendu supernove i eksplozijom oslobodila više energije nego naše Sunce u toku cijelog svog života. 

Umiruća zvijezda imala je sjaj 500 milijardi naših Sunca. To poređenje je gotova pa nestvarno i suludo, ali, ne žurite da  tražite ovaj sjaj po noćnom nebu - ova zvijezda se nalazi(la) 2.8 milijardi godina od Zemlje, pa je supernova vidljiva je samo jakim teleskopima. Ime joj je malo neromantično - zove se GRB 111209A.

Ova pojava je primijećena 14. jula ove godine i onda su je naučnici nastavili pratiti. Došli su do zaključka da se radi o jednom ekstremnom slučaju superluminozne supernove ("supersvijetleća supernova"). "Superluminozna supernova" možda zvuči kao naziv kojeg je izmislio neko kasno opismenjeno piskaralo, sklono tautologijama i kićenom govoru, ali, šta je-tu je, ovaj egzotični fenomen nosi taj naziv. I taj mu naziv stoji.

Nebula "Božje oko"

Ovakve eksplozije praćene pojavom gama-zraka vrlo su rijetke.Tek jedna od10 000 do100 000 supernova ( u ovim stvarima je teško dati precizniju informaciju) postane superluminozna.

Kada zvijezda potroši svoje gorivo, ona kolabrira u crnu rupu. Oko crne rupe se formira "ljuska" od hidrogena, helijuma i nekih elemenata težih od helijuma, obično nekih metala.

Oko crne rupe ti metali "eruptiraju" - posebno izotop nikla  nikl-56 , koji je izvor gama-zraka. Nikl-56 obično brzo iščezne, dajući gama-zrake.

Međutim - ne lezi vraže - naučnici su primjetili nenormalno velike nivoe nikla-56, ali i neobično niske nivoe drugih elemenata koje se mogu naći u ovim slučajevima, a nisu helijum.

Objašnjenje ove neobične situacije - visoke luminoznosti i niske koncentracije drugih elemenata osim nikla-56 - leži u činjenici da se unutar supernove nije formirala crna rupa nego magnetar.

Magnetari su intrigantni svemirski objekti o kojima mi znamo vrlo malo. Naučnici su pronašli manje od 30 ovih objekata u svemiru do sada. 

Magnetari su svemirski objekti sa najjačom magnetičnošću u svemiru, a pripadaju neutrinskim zvijezdama što znači da su to ujedino objekti sa najvećom gustinom u svemiru. Gustinu jedne neutrinske zvijezde naše Sunce bi imalo kada bi se smanjilo na kuglu prečnika svega 30 KM, a pri tome se vrtilo oko vlastite ose brzinom hiljadu obrtaja u sekundi.

Sada, kada smo stekli neku sliku neutrinske zvijezde, dodajte na to strahovito jako magnetno polje i to vam je magnetar.

Da li se gigantske zvijezde pretvaraju u magnetar kada potroše gorivo? Ne znamo. 

Jedina sigurna stvar je da je ovo čudovište superdaleko od nas i da je to dobro.