Vakcina protiv COVID-19: timeline vakcina

 

Koalicija za inovacije spremnosti za epidemiju (eng. Coalition for Epidemic Preparedness Innovations/CEPI) sarađuje s globalnim zdravstvenim institucijama i proizvođačima vakcina te daje podršku razvoju vakcine protiv COVID-19. Oni ujedino i kontinuirano održavaju pregled situacije u svijetu vezano za razvoj ove vakcine. Baza podataka CEPI uključuje programe razvoja vakcina prijavljenih putem vjerodostojnog i stalno ažuriranog popisa Svjetske zdravstvene organizacije.

Na dan 8. decembar 2020. bilo je 214 vakcina*  koje bi bile kandidati za vakcinu protiv infekcije COVID-19. Trenutno (podaci od 8. decembar2020.), 52 vakcine se nalaze u različitim fazama kliničkih studija, od I do III faze ispitivanja sigurnosti i efikasnosti na ljudima. One su u fazi randomiziranih, dvostruko slijepih, placebo-kontrolisanih studija, što predstavlja najviši nivo kontrole i dizajna studija gdje se minimizira učinak ljudske greške, pristrasnosti i prate rezultati grupa kojima je dat pravi preparat u odnosu na one koji su primili „lažnjak“ odnosno placebo.

162 vakcine su 8. decembra . 2020. u pretkliničkoj fazi istraživanja.

U fazi kliničkog ispitivanja na ljudima nalaze se vakcine protiv COVID-19 američkih kompanija Moderna i Inovio, kineskih CanSino Biologicals i Shenzhen Geno-Immune Medical Institute,  njemačke kompanije BioNTech u saradnji s Pfizer te Oxford-AstraZeneca vakcina. Koje su vakcine u kliničkim studijama pogledajte u tabeli na kraju ovog teksta.

Faza 1 podrazumijeva ispitivanje sigurnosti, Faza 2 su ispitivanja sigurnosti na većim kohortama ispitanika, Faza 3 su ispitivanja efikasnosti na većim grupama s placebo kontrolama i nakon prolaska kroz tu fazu, ako je sve kako treba, slijedi proces odobravanja. Do ulaska u kliničke studije tj. one na ljudima, vakcine se ispituju na kulturama stanica in vitro te na životinjama.

Najveći pomak je učinjen s vakcinom koju zajedno razvijaju Univerzitet Oxford i farmaceutski gigant AstraZeneca. Radi se o vakcini ChAdOx1-S (AZD1222 SARS-CoV-2), koja funkcioniše po principu nereplicirajućeg virusnog vektora i trenutno je u Fazi 3 ispitavanja, dok se paralelno rade i Faza 2b/3 te Faza 1/2. Ispituje se u Engleskoj i Brazilu, a osnovu čini jedan tip adenovirusa, koji nije opasan za ljude, a kojem je dodat genetički materijal koji kodira „spike“ protein novog koronavirusa. Za nju se u pretkliničkim studijama već pokazalo kako jedna doza pruža imunost.

U visokoj fazi istraživanja je i kineska inaktivna vakcina kompanije Sinovac, koja sadrži mrtvi virus SARS-CoV-2 te kineska vakcina kompanije Cansino, koja se bazira na adenovirusnom vektoru. 

 Oko 70% institucija koje razvijaju vakcinu pripadaju privatnom sektoru. 

Milijarder i filantrop Bill Gates, koji je i na samom početku pandemije upozoravao na opasnosti od novog virusa te objašnjavao kao biotehnlogija može pomoći,  obznanio je kako će finansijski poduprijeti čak sedam projekata tvornica vakcina, u nadi da će uložena sredstva razviti jednu ili dvije upotrebljive vakcine. U trku za vakcinu uključeni su i farmaceutskih giganti Sanofi i GlaxoSmithKline koji će raditi zajedno na razvoju potencijalne vakcine.

Razvoj lijeka, koji uvijek podrazumijeva klinička ispitivanja sigurnosti i efikasnosti je dugotrajan proces,  zahtijeva dobar dizajn studija, koje služe ujedino i da se utvrdi potrebna doza lijeka. U Fazi II ispitivanja se procjenjuje da li lijek ima biološku aktivnost ili efekat na većoj grupi ispitanika, dok se istovremeno Faza I ispitivanja sigurnosti. Još nekoliko kandidata za vakcinu se nalazi u pretkliničkim fazama ispitivanja, gdje se djelotovornost i nuspojave testiraju na životinjama.

Sve ovo znači da je potrebno vrijeme da se dobije vakcina. Jasno je da će neki pravni procesi – odobrenja relevantnih institucija za vršenje određene faze ispitivanja biti ubrzani, ali to ne znači da ćemo vakcinu dobiti koliko sutra. Ovo također znači da ćemo se još neko vrijeme morati držati osnovnih mjera zaštite – nošenja maski, rukavica, održavanja fizičke distance.

Šta su vakcine i kako djeluju?

Vakcine su medicinski proizvodi koji štite od bolesti tako što bude odgovor organizma na uzročnika neke infektivne bolesti. Mogu biti vakcine protiv bakterijskog uzročnika, kakve su vakcina protiv tuberkuloze, difterije, tetanusa, velikog kašlja ili, pak protiv virusnog uzročnika, kakve su vakcine protiv morbila, rubeole, hepatitisa humanog papiloma virusa. Naučnici razvijaju i vakcine protiv parazitarnih bolesti, ali još nema odobrenih vakcina u tu svrhu.

Bit vakcine je da se na više kontrolisan način, u kojem je opasnost od nuspojava svedena na minimum, organizam „nauči“ na postojanje određenog uzročnika bolesti. Uzročnik ili njegov dio se pokažu imunom sistemu organizma i onda imuni sistem pamti oblik uzročnika te brzo i efikasno reaguje ako se opet sretne s njim. 

Ono što izaziva reakciju imunološkog sistema zovemo antigen, a zaštitne supstance proteinske prirode, nalik slovu „Y“ koje stanice našeg imunološkog odgovora proizvode zovemo antitijela. Način na koji antitijela neutrališu antigen je dosta kompleksan i podrazumijeva vrlo specifično vezivanje antigena za antitijelo, po principu „ključa i brave“. Dakle, imuni sistem mora proizvesti dovoljno specifična antijela kako bi neutralisao antigen.

Kakve sve vakcine postoje?

Međutim, buduća vakcina protiv COVID-19 bi mogla biti epohalna u smislu korištenja posve nove tehnologije stvaranja vakcina. Naime, vakcine koje mi danas koristimo uglavnom ili sadrže živog, ali umrtvljenog uzročnika (tzv. atenuirane vakcine), mrtvog uzročnika (inaktivirane vakcine) ili se zasnivaju na promociji imunog odgovora tako što vakcina sadrži neki dio uzročnika, obično nešto proteinske prirode, poput fragmenta virusne kapsule. Postoje i anatoksične vakcine, koje sadrže toksoide određenih bakterija, a koji izazivaju imuni odgovor organizma.

Prije smo vakcine proizvodili uglavnom tako što bi mukotrpnim uzgojem uzročnika, primjerice soja nekog virusa stvorili soj koji je „pripitomljen“, tretirali ga tako da ga oslabimo i tako umrtvljen virus bi bio ključna komponenta vakcina. Ovakvi virusi se mogu multiplicirati u ćelijama, ali je njihova infektivnost, odnosno, opasnost jako, jako mala. I pri proizvodnji inaktivnih, „mrtvih“ vakcina bismo morali uzgajati uzročnike. Treba razumjeti da za razvoj atenuiranih vakcina treba dosta vremena, što je u ovom trenutku minus takvih vakcina jer nam sredstvo zaštite protiv nove infekcije treba što prije.

Onda je došla era rekombinantnih vakcina, koje su metodama rekombinantne DNK i bioinženjerstva uspjevale proizvesti vakcine koje uopšte ne sadrže uzročnika – ni umrtvljenog ni mrtvog – a izazivaju poželjnu reakciju imunog sistema. Ove vakcine sadrže neki protein karakterističan za uzročnika, dobijen rekombinantnom tehnologijom genetičkog inženjerstva mikroorganizama, a koji izaziva reakciju imunog sistema. Recimo takve, rekombinantne, su vakcina protiv hepatitisa B i HPV vakcine.

Kod nekih vakcina koje sadrže živog uzročnika, poput oralne trivalentne vakcine protiv dječije paralize, zapaženi se neki loši efekti – jedan soj virusa od tri soja je mogao izazvati paralizu te je ova vakcina zamijenjena sigurnijom, koja ne sadrži taj specifični tip virusa. Pa ipak, te atenuirane vakcine imaju jednu veliku prednost – njihova imunogeničnost, odnosno poticaj stvaranju imunog odgovora na specifičnog uzročnika je veoma jak. No, današnji imperativ jeste razvoj vakcina bez uzročnika, baziranih na tehnologiji rekombinatne DNK ili nekim drugim metodama.

Onoga trenutka kada su naučnici shvatili da određeni gen mogu unijeti u neki živi organizam koji se brzo razmnožava, primjerice u gljivice kvasca te da će ti orgnaizmi proizvesti protein uzročnika bolesti koji može stvoriti imuni odgovor, počela je nova era u proizvodnji vakcina – era rekombinantnih vakcina, veoma sigurnih i dobrih vakcina. Međutim, tu je problem odabira koji bi to protein mogao stvoriti reakciju. Može se dogoditi da antigeni proteina nekog virusa ne stvaraju imunost na infekciju tim virusom. Da je tako lako proizvesti ovakve vakcine, već bi postojala efikasna vakcina protiv HIV.

Da li će vakcina protiv COVID-19 biti drugačija od dosadašnjih vakcina?

mRNA vakcina - nova tehnologija koja koristi informacionu RNK (iRNK)

Nova vakcina bi mogla biti bazirana na već poznatoj rekombinantnoj tehnologiji, ali bi mogla pripadati i novoj generaciji vakcina -  RNK vakcina, čija se efikasnost istražuje, ali još u prometu ne postoji niti jedna takva vakcina. Upravo su takve vakcine koje testiraju Moderna (vakcina mRNA-1273) i BioNTech (vakcina BNT162).

Ove vakcine su zasnovane na informacionoj RNK (iRNK), mRNA (prema engleskom terminu messenger RNA), a koja je jedna od molekula uključenih u proces stvaranja proteina iz genetičke šifre.  Naime, DNK molekula nikada ne izlazi iz jednog posebnog dijela ćelije, koji zovemo nukleus, a sinteza proteina se odvija van nukleusa. DNK je prilično velika molekula i ne može izaći iz nukleusa, a sem toga, u nukleusu je zaštićena od oštećenja. Da bi se poruka od DNK prenijela do dijelova ćelija zvanih ribosomi gdje se sintetiziraju proteini, genetička poruka se mora „prepisati“ na informacionu RNK, koja je mnogo manja molekula. Ova molekula je neka vrsta „glasnika“ pa se tako ponegdje i zove, „glasnička RNK“. Za razliku od DNK, koja ima mnogo gena, infomaciona RNK zapravo nosi samo jedan određeni gen – ona je „izrezani“ određeni segment DNK.

U slučaju RNK virusa, kao što je to SARS-CoV-2, dešava se suprotan proces – RNK virusa s informacijom o sintezi virusnih protina, koji ulaze u sastav virusne „ovojnice“, kapside, upisuje se na DNK inficiranog organizma i tako inicira proces proizvodnje virusnih proteina. Zapravo, virus kidnapuje sistem stvaranja proteina organizma koji inficira i onda ćelije tog organizma počinju stvarati komponente virusa. Virus domaćina pretvara u „fabriku“ za stvaranje virusa.

Logika razvoja  vakcina baziranih na RNK virusa se temelji na tome da bi trebalo odabrati onu molekulu infromacione RNK koja kodira neki karakterističan protein virusa, recimo, upravo onaj kojim se virus veže za receptore na ljudskim stanicama. Virusi izmaju tzv. „spike“ proteine, jednu vrstu proteinske molekularne konfigruacije koja odgovara određenom receptoru na stanicama domaćina i vezivanje spike proteina i receptora omogućava ulazak virusa u ćelije, odnosno, infekciju. Sam naziv „spike“ je nastao usljed toga što ovi proteini imaju oblik „trna“, „šiljka“, ali oni ne buše ćeliju nego se prosto vezuju za receptor, opet po principu ključa i brave, slično vezivanju antigena i antitijela. Naučnici su još u februaru dešifrovali prostornu strukturu ovog proteina, a znamo i genetičku sekvencu koja ga kodira. Bilo bi dobro i logično pokušati unijeti RNK sekvencu koja kodira upravo ovaj protein virusa SARS-CoV-2 u obliku vakcine. Unijeta informaciona RNK bi pokrenula sintezu spike proteina, a tijelo tj. imuni sistem bi reagovao na prisustvo tog proteina stvaranjem antitijela.

Jako je važno razumjeti kako RNK vakcina ne može izazvati bolest – radi se samo o molekuli u koju je upakovan virusni spike protein, a koji je samo jedna od komponenti virusa. To nije i sam virus i nema mogućnost izazivanja bolesti. To je kao da pravite pizzu: svi sastojci recimo pizze Capricciosa čine ovo jelo, a ne samo sir.

Drugi neuobičajeni pristup u izradi vakcina koji se testira kao potencijalna vakcina protiv COVID-19 bi bio i DNK vakcine, odnosno vakcine koje koriste genetički inženjerisan plazmid koji sadrži DNK sekvencu koja kodira specifični antigen. Plazmidi su, inače veoma često korišteni u biotehnologiji, a radi se o segmentima posebne bakterijske DNK u obliku prstena koju je moguće uređivati. Kao i RNK vakcine, danas ne postoji niti jedna odobrena vakcina bazirana na ovom principu. Vakcina INO-4800, koju razvija američko-korejski koncern Inovio Pharmaceuticals se zasniva na ovom principu, a trenutno je u Fazi I-II kliničkih ispitivanja. Na DNK je bazirana i vakcina bacTRL-Spike koju razvija kanadski Symvivo Corporation.

Dvije kineske vakcine koje još nemaju ime se zasnivaju na inaktiviranom virusu SARS-CoV-2, što je već poznata i iskušana metoda stvaranja vakcina. Primjerice, vakcina protiv dječije paralize u petovalentnim i šestovalentnim vakcinama je upravo inaktivna. Jednu od ovih vakcina razvija i testira Sinovac Biotech iz Pekinga/Beijinga, a drugu zajedno razvijaju  Beijing Institute of Biological Products i Wuhan Institute of Biological Products i to na vero ćelijskoj liniji – liniji iz ćelija bubrega afričkog zelenog majmuna, koje se inače koriste u razvoju nekih vakcina, primjerice već spomenute inaktivne vakcine protiv dječije paralize i vakcine Rotarix. 

Jako je važno razumjeti da ove ćelije nisu u konačnici dio sastava vakcine i ne predstavljaju opasnost po zdravlje, premda informacija da su neke vakcine razvijene na ovim ćelijama izaziva strah, podozrenje i gađenje.

Vakcine koje bi koristile viruse, poput lentivirusa, koji bi bili izmijenjeni tako da se u njih ubaci neki specifični dio genetičkog koda virusa SARS-CoV-2 koji čuva informaciju o sintezi nekog bitnog proteina-antigena su također jedan od pristupa. Na ovaj način je razvijena i vakcina protiv ebole, jer se princip RNK i rekombinantne tehnologije u slučaju ove boesti nije pokazao uspješnim. Kineski Shenzhen Geno-Immune Medical Institute razvija jednu takvu vakcinu, Covid-19/aAPC, baziranu na lentiviralnom vektoru, Kina razvija i rekombinantnu vakcinu baziranu na adenovirusnom vektoru zvanu Ad5-nCoV, dok Univerzitet Oksford razvija vakcinu ChAdOx1 nCoV-19 baziranu isto na adenovirusnom vektoru. Ovi virusi, izmijenjeni tako da ne izazivaju bolest kod čovjeka, pokazali su se dobrim kod genskih terapija.

Podaci o tome do kojeg je stadija došao razvoj neke vakcine, tipu vakcine i instituciji koja ga razvija su javni, svima dostupni i ažuriraju se, a moguće ih je pratiti na stranicama Svjetske zdravstvene organizacije.  128 vakcina se na datum 27. maj 2020 nalaze u fazi pretkliničkih studija, a tu su, između ostalih i vakcine koje razvijaju Karolinska institut iz Švedske, Univerzitet Queensland, Janssen i Konzorcij Sanofi-GSK.

Kada?

Goruće pitanje i ono što javnost najviše zanima jeste kada ćemo imati upotrebljivu vakcinu protiv COVID-19.  Faze ispitivanja mogu trajati po nekoliko mjeseci, tri do šest obično. Prečica nema, osim što je moguće ubrzati zakonske procedure odobravanja odeđene faze i ublažiti pravila za regrutovanje dobrovoljaca na kojima bi se ispitivala efikasnost i sigurnost vakcina.

Ovakav proces zahtijeva međunarodnu saradnju i koordinaciju i to ne samo u fazi razvoja: koordinacija će biti iznimno važna onog trenutka kada se potvrdi da određena vakcina uspješno i sigurno štiti od COVID-19. Ova saradnja i koordinacija će ubrzati stvaranje vakcine, ali mnogo stručnjaci su mišljenja kako vakcina neće biti dostupna prije sredine 2021. Dr Anthony Fauci, jedan od vodećih američkih epidemiologa u sitaciji s COVID-19 početkom aprila je izjavio kako je njegova procjena da će vakcina biti spremna za 12-18 mjeseci. Naučnici s Oksforda su optimističniji i njihova je projekcija da će imati vakcinu do septembra. 

Onda kada neka vakcina ili više njih bude komercijalno dostupna, javlja se i novi problem: kako proizvesti dovoljno doza vakcina? Čak ni uključivanjem indijskih proizvođača vakcina  koji imaju kapacitet proizvesti desetke miliona doza, neće se brzo pokriti potreba svijeta za vakcinom.

Također, postoji i mogućnost da se vakcina protiv COVID-19 ne razvije, da ne bude uspješna. Već imamo 6 koronavirusa, od kojih 4 stalno cirkuliraju populacijom i izazivaju prehlade, a nemamo vakcinu protiv njih. Djelomično je to zato što su prehlade blage infekcije, pa niko nije ni htio razvijati vakcinu za to, ali činjenica je da nikada nije stvorena vakcina protiv SARS i MERS, koje također izazivaju koronavirusi. Počelo se s razvojem vakcine protiv SARS, ali su istraživanja prekinuta jer je SARS nestao iz populacije.

Razvoj vakcina protiv životinjskih koronavirusa, ali i bilo kojih drugih uzročnika je trnovit i spor. Obećanja pretkliničkih studija treba zanemariti i fokusirati se samo na rezultate kliničkih studija, onih na ljudima. Svega oko 1% lijekova i vakcina iz pretkliničkih studija se pokaže dovoljno efikasnim i sigurnim da se istraživanja nastave. Također, jednom kada dobijemo ovu tako željenu vakcinu, njen efekat će ovisiti i o procijepljenosti populacije, koja možda i ne bude idealna, usljed sve raširenijeg neopravdanog nepovjerenja prema vakcinama koje često flertuje s teorijama zavjera i pseudonaukom.

Pregled vakcina protiv COVID-19 koje su u fazi kliničkih ispitivanja, 28. avgust 2020. (izvor: Svjetska zdravstvena organizacija)

Platforma	Tip kandidat-vakcine	Institucija	Cilj	Trenutna faza razvoja
Nereplicirajući viralni vektor	ChAdOx1-S	Univerzitet Oxford/AstraZeneca	SARS-CoV-2	Faza 3 Faza2b-3, Faza1/2
Ne-replicirajući viralni vektor	Adenovirus tip-5 vektor	CanSino Biological Inc./Beijing Institute of Biotechnology	SARS-CoV-2	Faza 2
DNK	DNK-plazmid vakcina	Inovio Pharmaceuticals	SARS-CoV-2	Faza 1/2
DNK	DNK vakcina	Genexine Consortium	SARS-CoV-2	Faza 1/2
Inaktivna vakcina	Inaktivirani uzročnik	Wuhan Institute of Biological Products/Sinopharm	SARS-CoV-2	Faza 1-2
Inaktivna vakcina	Inaktivirani uzročnik s aluminijumskim adjuvansom	Sinovac	SARS-CoV-2	Faza 3 Faza1/2
DNK	DNK plazmidna vakcina	Cadila Healthcare Limited	SARS-CoV-2	Faza 1/2
Inaktivna vakcina	Inaktivirani uzročnik	Beijing Institute of Biological Products/Sinopharm	SARS-CoV-2	Faza 1/2
DNK	DNK plazmidna vakcina s adjuvantom	Osaka University/ AnGes/ Takara Bio	SARS-CoV-2	Faza 1/2, Faza 2
Inaktivna	Cijeli inaktivirani virion	Bharat biotech		Faza 1/2
RNK	Lipid-nanočestice inkapsulirana RNK	Moderna/NIAID C	SARS-CoV-2	Faza 3 Faza 2 Faza 1
RNK	LNP-mRNAs informaciona RNK	BioNTech/Fosun Pharma/Pfizer	SARS-CoV-2	Faza 3
Proteinska podjedinica	Adjuvantna rekombinirana- RBD dimer	Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutical/ Institute of Microbiology, Chinese Academy of Sciences	SARS-CoV-2	Faza 2
Inaktivirana	Inaktivirani virus SARS-CoV-2	Institute of Medical Biology, Chinese Academy of Medical Sciences	SRS-CoV-2	Faza 1, Faza 1/2
Proteinska podjedinica	Rekombinirani glikoprotein SARS-CoV-2 virusa	Novavax	SARS-CoV-2	Faza 1-2
RNK	LNP-nCoVsaRNA	Imperial College London	SARS-CoV-2	Faza 1
RNK	Informaciona RNK	Curevac	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	Podjedinica S proteina	Clover Biopharmaceuticals Inc./GSK/Dynavax	SARS-CoV-2	Faza 1
Nereplicirajući virusni vektor	Bazirana na adenovirusu	Gamaleya Research Institute	SARS-CoV-2	Faza 1
Nereplicirajući virusni vektor	Bazirana na adenovirusu Ad26CovS1	Janssen Pharmaceutical Companies	SARS-CoV-2	Faza 1/2
Nereplicirajući virusni vektor	Adenovirus majmuna s S proteinom	ReiThera/LEUKOCARE/Univercells	SARS-CoV-2	Faza1
RNK	mRNA informaciona RNK	People's Liberation Army (PLA) Academy of Military Sciences/Walvax Biotech.	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	Rekombinantni spike protein s Advax adjuvantom	Vaxine Pty Ltd/Medytox	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	Stabilizirani Spike protein s adjuvantom	University of Queensland/CSL/Seqirus	SARS-CoV-2	Faza 1
Virusolike čestice (VLP)	VLP s adjuvatnom	Medicago	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	RBD-bazirana	Kentucky Bioprocessing, Inc	SARS-CoV-2	Faza 1-2
RNK	mRNA informaciona RNK	Arcturus/Duke-NUS	SARS-CoV-2	Faza 1-2
Proteinska podjedinica	S-2P protein + CpG 1018	Medigen Vaccine Biologics Corporation/NIAID/Dynavax		Faza 1
Replicirajući virusni vektor	Bazirana na virusu morbila	Institute Pasteur/Themis/Univ. of Pittsburg CVR/Merck Sharp & Dohme	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	RBD	West China Hospital, Sichuan University	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	Peptid	FBRI SRC VB VECTOR, Rospotrebnadzor, Koltsovo	SARS-CoV-2	Faza 1
Proteinska podjedinica	RBD+adjuvant	Instituto Finlay de Vacunas, Cuba	SARS-CoV-2	Faza 1

Ovaj tekst je ažuriran tekst iz maja 2020. originalno objavljen na Glas Amerike.
*Na dan 24. 6. 2020. ima 141 vakcina koja je u nekoj fazi istraživanja, 16 u kliničkoj fazi, 125 u pretkliničkim, prema WHO
*Na dan 29 . 6. 2020 - 149 vakcine, 17 u kliničkoj, 132 u pretkliničkim fazama
*2. juli 2020. 18 vakcina u kliničkim fazama, 129  u pretkliničkim
*6. juli 2020: 21 u kliničkim, 139 u pretkliničkim
*15 juli: 23 u kliničkim, 140 u pretkliničkim ispitivanjima
*21. juli: 24 u kliničkim ispitivanjima, 142 u pretkliničkim ispitivanjima
*24. juli: 25 u kliničkim, 139 u pretkliničkim

*31. juli: 26 u kliničkim, 139 u pretkliničkim

*10. avgust: 28 u kliničkim, 139 u pretkliničkim

*13. avgust: 29 u kliničkim, 138 u pretkliničkim

*20. avgust: 30 u kliničkim, 139 u pretkliničkim

*25. avgust: 31 u kliničkim, 142 u pretkliničkim

*28. avgust 2020: 33 u kliničkim, 143 u pretkliničkim

*3. septembrar: 34 u kliničkim 142 u pretkliničkim

*9. septembar: 35 u kliničkim, 145 u pretkliničkim

*21. septembar: 38 u kliničkim, 149 u pretkliničkim

*2. oktobar: 42 u kliničkim, 151 u pretkliničkim

*15. oktobar 2020: 42 u kliničkim 156 u pretkliničkim

*29. oktobar 2020: 45 u kliničkim 156 u pretkliničkim

*3. novembar: 47 u kliničkim i 155 u pretkliničkim

*12. novembar: 48 u kliničkim i 164 u pretkliničkim

*8. decembar 2020: 52 u kliničkim i 162 u pretkliničkim

Ovdje je link na još jedan tekst koji prati razvoj vakcina protiv COVID-19, od Carla Zimmera:

https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html